Czy pamiętamy, kim były pierwsze nauczycielki? Czy mamy świadomość, że musiały walczyć o siebie i akceptację swoich ambicji i wyborów oraz prawa do pracy i niezależności – nie tylko z patriarchalnym systemem wykluczającym kobiety z edukacji, ale także ze swoimi najbliższymi? Większość z nich po to, by zdobyć upragniony zawód nauczycielki musiała zmierzyć się w pierwszej kolejności ze stereotypami i uprzedzeniami ze względu na płeć. To, co je łączyło – to wiara w moc edukacji i jej emancypacyjny potencjał.  Mimo, że doświadczały niechęci i blokad, znajdowały siłę, żeby wzmacniać innych. Pracowały z osobami, które były wykluczane i dyskryminowane: dziewczynkami, dziećmi biednymi, obcymi etnicznie i narodowo, osobami z niepełnosprawnością.

Nauczycielki były pierwszą dużą falą wyemancypowanych kobiet z wyższym wykształceniem – zdobywanym początkowo poza obszarem ziem polskich, bo tu drzwi uniwersytetów były długo dla nich zamknięte. Walczyły o niezależność, o możliwość rozwijania swoich talentów, podejmowanie działań w sferze publicznej oraz wpływania na świat. Kontynułujemy cykl #NauczycielkiEmancypantki –  poświęcony bardzo często zapomnianym postaciom kobiet, które poprzez zawód nauczycielki i pedagożki z odwagą sięgały po możliwości zmieniania świata na lepszy. 

Fot. 1 Józefina Łapińska jako nauczycielka seminarium nauczycielskiego w Budzentynie (1927 r.), ze zbiorów Muzeum Harcerstwa w Warszawie

Józefina Łapińska (ur. 18 września 1900 w Łodzi, zm. 27 lipca 1986 w Konstancinie-Jeziornie) – pseud. Jadwiga Ławińska, Katarzyna, Dziuta, doktorka filozofii, nauczycielka, komendantka Pogotowia Harcerek (1920, 1938–1945), komendantka Kielecko-Radomskiej i Kieleckiej Chorągwi Harcerek (1929–1938). Jej ojcem był Feliks Łapiński, kierownik działu kierowniczego w wytwórni pojazdów konnych, społecznik i orędownik organizowania polskiego szkolnictwa jeszcze przed wybuchem I wojny światowej. W 1914 roku Józefina Łapińska rozpoczęła swoją przygodę z harcerstwem. Wstąpiła wówczas do I Łódzkiej Żeńskiej Drużyny Skautowej. Tam poznała Marię Wocalewską, jedną z harcerskich ikon żeńskiego skautingu okresu międzywojennego, Harcmistrzynię Rzeczypospolitej. Jej drużyna należała do Polskiej Organizacji Skautowej, jednej z kilku organizacji skautowej działających na terenie zaboru rosyjskiego. Józefina pełniła w latach 1915-16 w drużynie funkcję zastępowej, później także plutonowej, w grupie dorosłych robotnic fizycznych. Reprezentowała organizację w listopadzie 1916 roku na zjeździe organizacji skautowych z terenów Kongresówki. Praca harcerska, szczególnie w latach 1918-19, pochłaniała ją tak mocno, że szkoła i nauka stały się „zajęciem drugoplanowym”. 

W 1919 roku zdała maturę i podjęła decyzję o rozpoczęciu studiów na Uniwersytecie Warszawskim, na kierunku filologia polska. W stolicy mieszkała ze swoją byłą zwierzchniczką, M. Wocalewską, Naczelniczką Głównej Kwatery Żeńskiej. Łapińska od razu także wpadła w wir pracy harcerskiej i zajęła się drużynami w szkołach powszechnych na Woli i Powiślu (Hufiec Piąty). W 1920 roku, w czasie wojny polsko-bolszewickiej, została komendantką Pogotowia Harcerek. W pracy wychowawczej była bardzo aktywna i twórcza, wymyśliła na przykład zespół artystyczny w swoim hufcu, który wystawiał sztuki teatralne, a przy okazji zabezpieczał finansowo harcerki. Trupa pracowała według planu z określonym celem wychowawczym zakreślonym przez Łapińską. Był nim repertuar mający obrazować rolę polskiej kobiety w sztuce dramatycznej. Hufiec Piąty wydawał też własne czasopismo „Hufiec”. W latach 1922-24 pełniła funkcję kierowniczki Wydziału Organizacyjnego Głównej Kwatery Żeńskiej, chwilowo była także zastępczynią komendantki Chorągwi Warszawskiej. 

W 1924 roku po skończonych studiach zaczęła działać w szkolnictwie. Niełatwe warunki pracy, kłopoty zdrowotne Łapińskiej (choroby płucne) spowodowały, że często zmieniała miejsce zatrudnienia, latach 1924-32 aż sześciokrotnie! Pierwszą placówką było męskie gimnazjum Towarzystwa Szkół Pracy w Wieleniu nad Notecią. Właśnie wtedy uzyskała, w 1926 roku, dyplom nauczyciela szkół średnich. Równocześnie pisała pracę doktorską z polskiego romantyzmu. Kolejno uczyła w męskim gimnazjum ukraińskim w Łucku oraz w Seminarium Nauczycielskim Polskiej Macierzy Szkolnej w Bodzentynie.

Fot. 2 Józefina Łapińska jako nauczycielka gimnazjum w Wieleniu z psem Argusem (1924 r.), ze zbiorów Muzeum Harcerstwa w Warszawie

Pracowała z chłopcami i w każdej placówce miała z nimi doskonały kontakt. Łapińska pracowała także w Dworku Cisowym Olgi Małkowskiej, przy okazji w górach reperowała swoje zdrowie (1928 r.). Swoją nauczycielską wędrówkę po Polsce zakończyła na Kielecczyźnie, najpierw w Państwowym Seminarium Nauczycielskim w Ostrowcu, a następnie w prywatnym Seminarium Nauczycielskim w Końskich. Była niekonwencjonalna jako nauczycielka – uczyła „teatralnie”, tzn. lubiła inscenizować z uczniami przerabiane lektury, dbała o bibliotekę, rozwijała czytelnictwo wśród uczniów, dbała o ich warunki mieszkaniowe i nawet pilnowała ich wyżywienia. W 1929 roku zaczęła organizować nową Chorągiew: Kielecko-Radomską, bo tam działaność harcerek była rachityczna. Pomagała jej w aktywności harcerskiej Ewa Grodecka i po krótkim czasie praca w chorągwi przybrała na intensywności. Główną troską komendantki chorągwi było bowiem wychowanie dziewcząt w gotowości do służby i wszczepianie im sprawności organizacyjnej. 

W 1932 roku Łapińska została komendantką Szkoły Instruktorskiej na Buczu, kierowała także Wydziałem Kształcenia Głównej Kwatery Harcerek. W drugiej połowie lat trzydziestych jej chorągiew realizowała program „Przymierze z dzieckiem”, zainicjowany przez Józefinę. To związało pracę harcerek ze Szkołą Instruktorską na Buczu.

Fot. 3 Prewentorium Dziecięce w Ośrodku Harcerstwa Żeńskiego na Buczu http://stanicakaminskiego.pl/historia-wczesniejszych-osrodkow/

Ten ogrom pracy harcerskiej sprawił, że profesja nauczycielska Łapińskiej musiała zostać inaczej wpleciona w aktywność komendantki. Kuratorium Okręgu Szkolnego Śląskiego zatrudniło ją w gimnazjum z językiem niemieckim jako wykładowym w Bielsku, udzielając jednocześnie odnawianego co roku urlopu płatnego na pracę harcerską. Łapińska w ramach tej współpracy kształciła na Buczu nauczycielki z terenu województwa śląskiego, odbywały się tam także kolonie dla dzieci ze Śląska. Harcerki z Bucza prowadziły w sąsiednich miejscowościach drużyny harcerskie i gromady zuchowe (Hufiec Buczański), została także nawiązana współpraca z okolicznymi mieszkańcami, dla których utworzono Szkołę Rolniczą (Szkoła Przysposobienia Gospodyń Wiejskich), zakładano przedszkola dla dzieci wiejskich. Bucze stało się ważnym miejscem dla polskiego harcerstwa dziewcząt.

Fot. 4 Grupa przedstawicielek ruchu harcerskiego z 32 państw. Widoczne m.in. Olave Baden-Powell (5. z lewej w pierwszym rzędzie), pani Sabry z Egiptu (4. z lewej) i Olga Małkowska., 6-14.08.1932, Bucze (powiat cieszyński), Narodowe Archiwum Cyfrowe.

Sama Łapińska w tym czasie jednak tak bardzo podupadła na zdrowiu, że konieczną okazała się operacja unieruchomienia lewego płuca, przeprowadzono ją w Szwajcarii. Kierująca Buczem hm. Józefina Łapińska miała wobec prowadzonej przez siebie placówki i misji harcerek jeszcze szersze plany – od 1934 roku zaczęła prace przygotowawcze do tego, by uruchomić zakład leczniczo-wychowawczy w Istebnej na Śląsku – w zamyśle Łapińskiej był to plan prewentorium prowadzonego przez Organizację Harcerek. Łapińska poświęciła tej idei wiele czasu, korespondując między innymi z kilkunastoma prewentoriami i sanatoriami, także zagranicznymi, na temat sposobów ich pracy, organizacji, sposobów leczenia etc. Osobiście brała udział w podróżach zagranicznych, w czasie których zwiedziła sanatoria i prewentoria w Danii, Szwecji, Francji, Belgii, Szwajcarii i Austrii. Jednocześnie sama cały czas dokształcała się, czytała o specjalistycznych zagadnieniach dotyczących nauczania i wychowania w zakładach leczniczych. Plan Istebnej nie został zrealizowany – państwo podjęło w tej kwestii odmienne decyzje. Konsekwencją jednak tych planów i harcerskiego zaangażowania było inne rozwiązanie. Na Buczu bowiem powstała „klasa zdrowia”, a wkrótce powstały kolejne, niejako zamienne, zakłady leczniczo – wychowawcze z obsadą i planem działania harcerskiego, wspomniane już wcześniej.

Fot. 5 Uczestniczki kursu instruktorskiego dla nauczycielek. Bucze, 1933. Fotografia ze zbiorów Izby Pamięci Hufca Ziemi Cieszyńskiej.

W latach 1932 – 1939 Główna Kwatera Harcerek, we współpracy z Łapińską, zakładała i prowadziła placówki leczniczo-wychowawcze, gdzie praca opiekuńczo-wychowawcza prowadzona była właśnie metodą harcerską. Były to: Prewentorium Dziecięce w Ośrodku Harcerstwa Żeńskiego na Buczu, Prewentorium „Gniazdo Tatrzańskie” w Kościelisku, Zakład Leczniczo-Wychowawczy im. Wojewody I. Manteuffla w Rabsztynie koło Olkusza, Prewentorium w Jaworzu koło Bielska, zakład w Porąbce nad Sołą. 

Na Bucze przyjeżdżały dzieci osób bezrobotnych ze Śląska na 4-5 miesięczne kolonie, znajdujące się tam zaś prewentorium działało na rzecz dzieci śląskich, które wymagały leczenia. Odbywały one w Buczu trzymiesięczne turnusy lecznicze, które miały wzmocnić fizyczne siły wśród najmłodszych. Wówczas wypróbowywano właśnie metodę harcerską w wychowaniu i nauczaniu. Organizacja Harcerek brała także udział w szeroko zakrojonej akcji walki z gruźlicą wśród najmłodszych prowadzonej w Polsce w latach trzydziestych.

Fot. 6 Książka pod red. J. Łapińskiej “Książka zastępowej” i jej autorstwa “Harcerka na zwiadach”

Lata II wojny światowej 1939 – 1945 były okresem wzmożenia działań opiekuńczych ze strony harcerek aktywnych w Pogotowiu Wojennym. Służba dziecku była jednym z czołowych jego zadań. Było one wdrażane w życie już we wrześniu 1939 roku. Dział opieki nad dzieckiem podlegał i był osobiście kierowany od pierwszych dni wojny aż do końca okupacji, i chwilę po zakończeniu działań wojennych, przez Komendantkę Pogotowia Harcerek, hm. J. Łapińską, która jeszcze przed 1939 r., zawarła w kierowanym przez siebie ośrodku na Buczu, „Przymierze z dzieckiem”. Próba weryfikacji owego przymierza nastąpiła bardzo szybko. Jeszcze w czasie trwania oblężenia pojawił się problem kalekich dzieci – ofiar działań wojennych, często okaleczonych i pozbawionych kończyn. Dzieci te, już często sieroty, wymagały nie tylko fachowego leczenia, ale także opieki i uwagi. Łapińska wraz z Pogotowiem Harcerek urządziły zakład dla dzieci kalekich/ofiar wojny. W porozumieniu z Polskim Czerwonych Krzyżem, zaczął ów zakład funkcjonowanie w lokalu prywatnej szkoły im. Cecylii Zyberk – Platerówny. Główną kadrę stanowiły harcerki i instruktorki harcerskie, to one dbały o kurację dzieci, rehabilitację, wsparcie psychologiczne. W zakładzie tym pomagano pacjentom i pacjentkom dobrać protezy, a także z pomocą specjalistów i specjalistek – zawód. Zakład istniał do czerwca 1941 roku i cieszył się dużym wsparciem społecznym. 

Harcerki głównie w początkach wojny organizowały punkty zbiorcze dla dzieci, które się zagubiły lub zostały opuszczone (między innymi w Inowrocławiu, Starogardzie), ratowały i leczyły gruźlicę (Zakład w Rycicach koło Józefowa – hm. Jadwiga Orłowiczówna). Troszczyły się także o matki z małymi dziećmi (Dom Dziecięcy „Anusia” w Warszawie/Skolimowie – hm. Wiktoria Dewitzowa). Gdy władze okupacyjne zlikwidowały placówki lecznicze dla polskich dzieci, wówczas Pogotowie Harcerek swoją działalność leczniczą ukrywało pod hasłem/kryptonimem „Domów Dziecięcych”. Jeszcze inną formą aktywności harcerek były tzw. ogniska prewentoryjne, domy dziecka i internaty (dla trudnej młodzieży z wojskowych rodzin). 

Łapińska jako komendantka Pogotowia Harcerek zajmowała się także działalnością konspiracyjną Organizacji Harcerek. W czasie okupacji uczyła na tajnych kompletach Gimnazjum i Liceum im. Stefana Batorego.

Fot. 7 Józefina Łapińska, http://stanicakaminskiego.pl/jozefina-lapinska

W czasie powstania warszawskiego Łapińska zajęła się zagubionymi dziećmi, razem z nimi trafiła do obozu w Pruszkowie. Po jego opuszczeniu udała się do Krakowa, gdzie podjęła pracę w Radzie Głównej Opiekuńczej w Wydziale Opieki nad Dzieckiem. 

Po wojnie nie wróciła do harcerstwa, ale w 1946 roku była jedną z osób, które wraz z prof. Stefanem Szumanem, założyły Towarzystwo Prewentoriów i Domów Dziecięcych. W 1947 przeniosła się z Krakowa do Konstancina, pracowała wówczas w Instytucie Higieny Psychicznej jako kierowniczka Działu Organizacji i Planowania, a następnie w Instytucie Gruźlicy w Oddziale Szkolenia i Oświaty Sanitarnej. Ostatnie lata życia poświęciła na dokumentowanie i zbieranie informacji do historii Organizacji Harcerek i swojej chorągwi. Planowała też napisać życiorysy osób z harcerstwa, z którymi była najbardziej związana. Tego jednak już nie zdołała dokończyć. 

Józefina Łapińska całe życie uwielbiała przyrodę i leśne wędrówki, kochała psy i poezję. Zmarła 27 lipca 1986 roku w Konstancinie. 

dr hab. prof. UAM Edyta Głowacka Sobiech

WSE UAM Poznań

Dr hab. prof. UAM Edyta Głowacka Sobiech – pedagożka, nauczycielka, historyczka i romanistka pracująca w Zakładzie Historii Wychowania WSE UAM. Badaczka historii kobiet i historii wykluczonych. Wykłada między innymi historię wychowania i pedagogiki specjalnej oraz historię kształcenia specjalnego.

Bibliografia: 

Harcerki 1939-1945, Warszawa 1973;

Harcerki 1911-1939. Historia, program, wychowanie, pod red. J. Ranieckiej – Bobrowskiej, Warszawa 1990;

Harcerki 1939-1945. Relacje- pamiętniki, wybór i opracowanie K. Wyczańska, Warszawa 1985;

Łapińska Józefina [w:] Leksykon harcerstwa, pod red. O. Fietkiewicza, Warszawa 1988, s. 242;

Rembalski A., Łapińska Józefina [w:] Harcerski Słownik Biograficzny, pod red. J. Wojtyczy, T. 1, Warszawa 2006, s. 120-123;

Zawadzka A., Dzieje harcerstwa żeńskiego w Polsce w latach 1911-1948/49, Warszawa 2004;

Zawadzka A., Gawędy o tych, które przewodziły, Cz. 1, Warszawa 2001;

http://harcerki.eu

https://kpbc.umk.pl

Opis fotografii:

  1. Józefina Łapińska jako nauczycielka seminarium nauczycielskiego w Budzentynie (1927 r.), ze zbiorów Muzeum Harcerstwa w Warszawie
  2. Józefina Łapińska jako nauczycielka gimnazjum w Wieleniu z psem Argusem (1924 r.), ze zbiorów Muzeum Harcerstwa w Warszawie
  3. Prewentorium Dziecięce w Ośrodku Harcerstwa Żeńskiego na Buczu CZYTAJ
  4. Grupa przedstawicielek ruchu harcerskiego z 32 państw. Widoczne m.in. Olave Baden-Powell (5. z lewej w pierwszym rzędzie), pani Sabry z Egiptu (4. z lewej) i Olga Małkowska., 6-14.08.1932, Bucze (powiat cieszyński), Narodowe Archiwum Cyfrowe.
  5. Uczestniczki kursu instruktorskiego dla nauczycielek. Bucze, 1933. Fotografia ze zbiorów Izby Pamięci Hufca Ziemi Cieszyńskiej.
  6. Książka J. Łapińskiej “Harcerka na zwiadach”. Książka pod red. J. Łapińskiej “Książka zastępowej” Józefina Łapińska CZYTAJ

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *